Energie & Welzijn
Waarom we doen wat we doen
De invloed van onze ontwikkeling op ons welzijn
Waarom doen wat we doen?
Waarom voelt het voor de één zo vanzelfsprekend om hulp te vragen, terwijl een ander liever alles zelf oplost? Waarom kan iemand tevreden zijn met iets dat goed genoeg is, terwijl een ander voortdurend blijft zoeken naar verbetering? En waarom stellen sommige mensen hun eigen behoeften zo gemakkelijk opzij voor anderen, terwijl anderen nauwelijks lijken stil te staan bij wat een ander nodig heeft?
We verschillen in hoe we omgaan met verwachtingen, verantwoordelijkheid en onze eigen behoeften. Die verschillen ontstaan niet van de ene op de andere dag. Ze worden mede gevormd door onze aanleg, de omgeving waarin we opgroeien en de ervaringen die we gedurende ons leven opdoen.
Niet alles wat we vandaag ervaren, is dus uitsluitend te verklaren vanuit onze huidige omstandigheden. Ook onze opvoeding, relaties en eerdere levenservaringen kunnen invloed hebben op de manier waarop we onszelf en anderen tegemoet treden.
Sommige manieren van denken en handelen hebben we zo vroeg of zo geleidelijk ontwikkeld, dat ze vanzelfsprekend zijn geworden. We ervaren ze als onderdeel van wie we zijn, zonder ons altijd af te vragen hoe ze zijn ontstaan.
Om te begrijpen waarom we vandaag doen wat we doen, kan het waardevol zijn om te onderzoeken wat we onderweg over onszelf, anderen en de wereld hebben geleerd.
Wat we onderweg over onszelf leren
Vanaf onze geboorte ontwikkelen we ons in voortdurende wisselwerking met de wereld om ons heen. We leren niet alleen vaardigheden zoals lopen, praten en problemen oplossen, maar ontdekken ook hoe relaties werken, wat anderen van ons verwachten en welke ruimte er is voor onze eigen behoeften en gevoelens.
Een kind leert bijvoorbeeld niet alleen dát het iets zelfstandig kan, maar ervaart ook hoe de omgeving daarop reageert. Wordt het aangemoedigd om te ontdekken en fouten te maken? Is er ruimte om hulp te vragen? Hoe wordt gereageerd op verdriet, boosheid of onzekerheid?
Dergelijke ervaringen kunnen bijdragen aan de verwachtingen die we over onszelf en anderen ontwikkelen. Soms heel bewust, maar vaak ook op manieren die we niet direct onder woorden kunnen brengen.
Zo kan zelfstandigheid uitgroeien tot een waardevolle kwaliteit, terwijl iemand tegelijkertijd misschien aanleert dat hulp vragen moeilijk is of niet wordt gewaardeerd.
Zo kunnen waarderingen voor prestaties bijdragen aan zelfvertrouwen, maar onder bepaalde omstandigheden bijdragen aan de overtuiging dat iets pas goed genoeg is wanneer het aan hoge verwachtingen voldoet.
Dit betekent niet dat onze jeugd bepaalt wie we uiteindelijk worden. Ontwikkeling is geen vaststaand proces en kent geen einde. Onze aanleg, relaties, culturele omgeving en latere ervaringen blijven gedurende ons leven invloed uitoefenen op hoe we denken, voelen en handelen. Maar toch zijn er vanaf onze geboorte ontwikkeltaken die we mogen volbrengen in bepaalde fases van ons leven. Hoe we dit doen, met wie en hoe we hierin worden begeleid hebben veel invloed op ons latere 'zijn'.
Binnen de ontwikkelingspsychologie onderzoeken we de wisselwerking tussen biologische, psychologische en sociale invloeden.
Verschillende perspectieven op ontwikkeling
Hoe onze ontwikkeling verloopt en welke invloed ervaringen, relaties en onze omgeving daarop hebben, houdt onderzoekers al generaties lang bezig. Door de jaren heen zijn verschillende theorieën ontstaan die ieder vanuit een eigen perspectief proberen te verklaren hoe mensen zich ontwikkelen.
Sigmund Freud vestigde onder andere de aandacht op de betekenis van vroege ervaringen en onbewuste processen. Erik Erikson beschreef hoe we gedurende ons leven verschillende psychosociale ontwikkelingsvraagstukken tegenkomen, zoals vertrouwen, autonomie, competentie en identiteit.
Jean Piaget richtte zich op de cognitieve ontwikkeling: hoe kinderen leren denken, redeneren en de wereld begrijpen. Lev Vygotsky benadrukte hoe belangrijk sociale interactie, taal en de culturele omgeving zijn voor leren en ontwikkeling.
Glen H. Elder Jr. bracht met zijn levensloopbenadering een breder perspectief naar voren. Hij liet zien hoe persoonlijke ontwikkeling verweven is met maatschappelijke omstandigheden, historische gebeurtenissen en het moment waarop ervaringen plaatsvinden.
Deze perspectieven zijn ontstaan binnen verschillende tijden en onderzoekstradities. Ze vullen elkaar op onderdelen aan, maar verschillen ook in hun uitgangspunten. Nieuwe onderzoeksmethodieken en inzichten hebben sommige ideeën ondersteund, terwijl andere uitkomsten worden genuanceerd of ter discussie worden gesteld.
Dat is kenmerkend voor de ontwikkeling van kennis. Wat we over de mens begrijpen, groeit mee met nieuwe vragen, ontdekkingen en de wereld waarin we leven. We ontwikkelen ons namelijk niet alleen binnen onze eigen levensgeschiedenis, maar ook binnen de tijd waarin we leven. Juist wanneer we kijken naar ingrijpende ervaringen, wordt duidelijk waarom die bredere context zo belangrijk kan zijn.
"Wat gebeurt wanneer ingrijpende ervaringen samenvallen met een periode waarin bepaalde vaardigheden, verwachtingen of gevoelens over onszelf volop in ontwikkeling zijn?"
Waarom de levensfase ertoe doet
Een gebeurtenis staat nooit helemaal los van de levensfase waarin we haar meemaken. Wat we begrijpen, voelen en nodig hebben, verandert naarmate we ouder worden. Daarmee kan ook de invloed van een ingrijpende ervaring verschillen per levensfase.
Een jong kind is bijvoorbeeld sterk afhankelijk van anderen om zich veilig te voelen en emoties te leren reguleren. Tijdens de schoolleeftijd krijgen het ontwikkelen van vaardigheden, zelfvertrouwen en de waardering van anderen een grotere betekenis. In de adolescentie komen vragen rondom identiteit, zelfstandigheid en verbondenheid nadrukkelijker naar voren.
Ook tijdens de volwassenheid blijven we ons ontwikkelen. Relaties veranderen, verantwoordelijkheden verschuiven en nieuwe ervaringen kunnen ons opnieuw laten nadenken over wie we zijn en wat we nodig hebben. Maar wat gebeurt er wanneer ingrijpende ervaringen samenvallen met een periode waarin bepaalde vaardigheden, verwachtingen of gevoelens over onszelf volop in ontwikkeling zijn?
Een kind dat herhaaldelijk wordt afgewezen wanneer het hulp vraagt, kan bijvoorbeeld terughoudender worden in het tonen van kwetsbaarheid. Een kind dat vooral waardering ervaart bij goede prestaties, kan leren veel betekenis te hechten aan wat het bereikt. En een adolescent die langdurig weinig ruimte krijgt om een eigen identiteit te ontwikkelen, kan later vragen tegenkomen rondom zelfstandigheid en eigen keuzes.
Dat zijn geen onvermijdelijke gevolgen. Hoe ervaringen doorwerken, hangt onder andere samen met hun aard, duur en intensiteit, de steun die iemand ontvangt en de omstandigheden waarin diegene verder opgroeit.
Bij traumatische ervaringen kan de ontwikkelingsfase extra relevant zijn. Langdurige onveiligheid of herhaalde ingrijpende gebeurtenissen kunnen invloed hebben op processen zoals emotieregulatie, vertrouwen en het ontwikkelen van een zelfbeeld. Tegelijkertijd betekent een moeilijke ervaring niet automatisch dat er sprake is van trauma of dat een ontwikkelingstaak onvoldoende is doorlopen.
Eriksons ontwikkelingsvraagstukken bieden hier een interessant perspectief. Vertrouwen, autonomie, competentie en identiteit zijn geen thema's die we na een bepaalde leeftijd definitief achter ons laten. Ze blijven gedurende ons leven van betekenis.
Zo kan iemand die al jong heeft geleerd vooral zelfstandig te moeten zijn, op latere leeftijd ontdekken hoe moeilijk het is om hulp te ontvangen. Of kan een ingrijpende verandering in het leven opnieuw vragen oproepen rondom veiligheid, eigenwaarde of verbondenheid.
Een ontwikkelingsthema dat eerder in ons leven belangrijk was, kan dus later opnieuw aandacht vragen. Niet omdat we een eerdere levensfase opnieuw moeten doorlopen, maar omdat veranderende omstandigheden ons uitnodigen om opnieuw te kijken naar wat we hebben geleerd en wat we vandaag nodig hebben.
"Wanneer voelt verantwoordelijkheid als een vrije keuze, en wanneer als iets waaraan je nauwelijks kunt ontsnappen?"
Wanneer een kwaliteit een belasting wordt
Zelfstandigheid, doorzettingsvermogen, betrokkenheid en verantwoordelijkheidsgevoel zijn eigenschappen die ons veel kunnen brengen. Ze helpen ons uitdagingen aan te gaan, relaties op te bouwen en onze weg te vinden in het leven.
Maar wat gebeurt er wanneer een kwaliteit zo vanzelfsprekend is geworden dat we nauwelijks nog ruimte ervaren om het anders te doen?
Wie gewend is alles zelfstandig op te lossen, kan moeite hebben met hulp vragen of ontvangen. Iemand die veel verantwoordelijkheid draagt, merkt misschien pas laat wanneer iets te veel wordt. En wie zich sterk betrokken voelt bij het welzijn van anderen, kan ongemerkt de eigen behoeften steeds verder naar de achtergrond schuiven.
Het gedrag zelf vertelt ons niet waarom iemand zo handelt. Twee mensen kunnen allebei perfectionistisch zijn, terwijl de betekenis die presteren voor hen heeft heel verschillend is. Voor de één geeft het voldoening en plezier. Voor de ander kan het nauw verbonden zijn met de behoefte aan waardering, zekerheid of het vermijden van kritiek.
Juist daarom is het interessant om niet alleen te kijken naar wat iemand doet, maar ook naar wat dat gedrag voor diegene betekent.
Wanneer voelt verantwoordelijkheid als een vrije keuze, en wanneer als iets waaraan je nauwelijks kunt ontsnappen?
Soms ontdekken we dat een manier van handelen die ons jarenlang heeft geholpen, niet meer goed aansluit bij wat we vandaag nodig hebben. Dit maakt dit niet een foute eigenschap, maar het komt omdat onze omstandigheden, mogelijkheden en behoeften veranderen.
Dat wordt soms pas duidelijk wanneer het leven ons dwingt om het vertrouwde tempo of onze gebruikelijke manier van functioneren los te laten.
Wanneer het vertrouwde evenwicht verandert
Soms verandert er iets in ons leven waardoor de manier waarop we jarenlang hebben gefunctioneerd niet meer vanzelfsprekend is. Een periode van langdurige overbelasting, ziekte, een ongeluk of een andere ingrijpende gebeurtenis kan onze lichamelijke en mentale belastbaarheid beïnvloeden.
Wat eerder moeiteloos leek te gaan, vraagt ineens veel meer energie. Concentreren wordt moeilijker, prikkels komen sterker binnen of het lukt niet meer om dezelfde verantwoordelijkheden te dragen. Naast deze lichamelijke en mentale veranderingen kan ook de betekenis van ons vertrouwde gedrag veranderen.
Wanneer iemand gewend is zelfstandig te zijn en plotseling afhankelijk wordt van hulp, kan dat gevoelens oproepen die verder gaan dan de praktische gevolgen van de situatie. Het kan raken aan vertrouwen, autonomie of de betekenis die iemand aan zelfstandigheid geeft. Ook iemand die eigenwaarde sterk verbindt aan prestaties, kan tijdens een burn-out niet alleen worstelen met vermoeidheid, maar ook met de vraag wie diegene is wanneer presteren tijdelijk niet lukt.
Juist wanneer onze vertrouwde manieren van functioneren onder druk komen te staan, kunnen persoonlijke overtuigingen, behoeften en kwetsbaarheden duidelijker zichtbaar worden.
Soms spelen eerdere levenservaringen daarin een rol. Een ontwikkelingsthema zoals veiligheid, autonomie of eigenwaarde kan opnieuw aandacht vragen. Dat betekent niet automatisch dat iemand in het verleden een trauma heeft opgelopen of dat een eerdere ervaring de huidige klachten verklaart.
Bij psychologisch trauma kunnen daarnaast reacties optreden zoals herbelevingen, vermijding of een aanhoudend gevoel van dreiging. Zulke reacties vragen om een andere beoordeling dan bijvoorbeeld vermoeidheid door langdurige overbelasting, hoewel klachten elkaar kunnen overlappen.
Niet iedere reactie vraagt dus om dezelfde verklaring of benadering. Soms ligt de aandacht vooral bij lichamelijk herstel, soms bij de huidige omstandigheden en soms kan het waardevol zijn om naar binnen te keren en ook eerdere ervaringen te onderzoeken.
De vraag is dan niet alleen wat iemand op dit moment niet meer kan, maar ook wat veranderingen zichtbaar maken over wat iemand nodig heeft.
"Bewustwording verandert niet automatisch een patroon, maar kan wel het begin zijn van een andere verhouding tot jezelf."
Wat vraagt vandaag jouw aandacht?
Inzicht in onze ontwikkeling kan helpen om met een andere blik naar onszelf te kijken. In plaats van jezelf af te vragen waarom je niet met bepaalde gedragspatronen stopt, kun je onderzoeken welke betekenis ze voor je hebben.
Wat betekent het dat je gemakkelijk verantwoordelijkheid neemt, maar moeite hebt om diezelfde verantwoordelijkheid ook weer los te laten? Of dat je goed aanvoelt wat anderen nodig hebben, terwijl je minder snel stilstaat bij je eigen behoeften? Wat voel je wanneer anderen niet op dezelfde manier rekening houden met jouw behoeften als hoe jij rekening houdt met anderen?
Soms ontdekken we dat achter vertrouwde gedragspatronen overtuigingen schuilgaan die ooit zijn ontstaan binnen een bepaalde omgeving of levensfase. Andere keren blijken vooral de huidige omstandigheden of verwachtingen een rol te spelen. Het hoeft niet altijd duidelijk te worden waar iets precies is begonnen om er vandaag anders mee om te leren gaan.
Drie vragen om bij stil te staan
-
Welk gedrag van jezelf ervaar je als vanzelfsprekend, terwijl het je soms veel energie kost?
-
Wat maakt het moeilijk om op zo'n moment een andere keuze te maken? Denk bijvoorbeeld aan verwachtingen, schuldgevoel, onzekerheid of de behoefte om controle te houden.
-
Wat zou je op dat moment eigenlijk nodig hebben, als je even loskomt van wat je gewend bent te doen?
Deze vragen zijn geen zoektocht naar wat er mis is gegaan. Ze nodigen uit om te ontdekken of er naast vertrouwde manieren van handelen ook ruimte bestaat voor andere keuzes.
Bewustwording verandert niet automatisch een patroon, maar kan wel het begin zijn van een andere verhouding tot jezelf.
Niet ieder patroon is een schaduwovertuiging
Wat je bij jezelf herkent, hoeft niet automatisch voort te komen uit een diepgewortelde of beperkende overtuiging. Gedrag kan ook samenhangen met gewoonten, persoonlijkheid, verwachtingen vanuit je omgeving of de omstandigheden waarin je je bevindt.
Soms ontdek je tijdens zelfreflectie wel dat een bepaalde overtuiging meespeelt. Bijvoorbeeld het gevoel dat je altijd sterk moet zijn, anderen niet mag teleurstellen of pas tevreden over jezelf kunt zijn wanneer alles goed is gegaan.
Wil je onderzoeken hoe zulke overtuigingen kunnen ontstaan en invloed kunnen hebben op je keuzes? Lees dan ook het artikel Welke overtuigingen draag je met je mee?
Ontwikkeling houdt niet op
Wat we gedurende ons leven leren en ervaren, nemen we op verschillende manieren met ons mee. Sommige ervaringen versterken ons vertrouwen, andere maken ons voorzichtiger of beïnvloeden de verwachtingen die we van onszelf en anderen hebben.
Maar wat ooit vanzelfsprekend was, hoeft niet altijd passend te blijven bij wie we vandaag zijn.
Nieuwe relaties, veranderende omstandigheden en inzichten kunnen ons helpen om vertrouwde manieren van denken en handelen opnieuw te bekijken. Daarbij hoeven we onze geschiedenis niet af te wijzen of volledig te begrijpen. Ook eigenschappen die ons soms in de weg zitten, kunnen ons jarenlang iets waardevols hebben gebracht.
Persoonlijke ontwikkeling gaat daarom lang niet altijd over veranderen wie je bent, maar soms juist over ontdekken hoeveel ruimte je hebt om anders met jezelf om te gaan.
Binnen de begeleiding van HUV Energie & Welzijn krijgt die bewustwording aandacht. Door stil te staan bij wat je ervaart, welke behoeften daarin zichtbaar worden en welke betekenis je daaraan geeft, kan ruimte ontstaan voor nieuwe inzichten en keuzes
Misschien vind je dit ook interessant
De mens in een wereld die steeds sneller veranderd
Waarom zeg ik niet wat ik eigenlijk wil zeggen?
Wat vertelt je huis over jou?
Leren luisteren naar jezelf