De mens in een wereld die steeds sneller verandert

We leven in een tijd waarin ontwikkelingen elkaar in een ongekend hoog tempo opvolgen. Kennis is vrijwel onbeperkt beschikbaar, technologie verandert de manier waarop we werken en leren, en maatschappelijke verwachtingen lijken voortdurend in beweging. Wat gisteren nog vanzelfsprekend was, kan vandaag alweer ter discussie staan.

We passen ons als mens constant aan onze omgeving aan, dat is de kracht van ons systeem. We leren nieuwe vaardigheden en zoeken naar manieren om mee te bewegen met alle veranderingen. Maar ergens tussen al dat veranderen en aanpassen ligt een vraag die we misschien te weinig stellen: hoe blijven we eigenlijk in verbinding met onszelf?

Want terwijl de wereld om ons heen verandert, gebeurt van alles in onze binnenwereld. We ervaren onzekerheid, vormen verwachtingen, stellen grenzen bij of gaan compleet aan grenzen voorbij. We maken keuzes, soms vanuit wat we werkelijk belangrijk vinden en soms maken we keuzes op basis van wat de omgeving van ons vraagt. Vaak staan we niet stil bij het verschil. Dit alles vraagt om meer van ons dan kennis en aanpassingsvermogen alleen.

In het onderwijs zien we hoe leerlingen, studenten en professionals hun weg proberen te vinden tussen constant veranderende verwachtingen, prestatiedoelen en razendsnelle maatschappelijke ontwikkelingen. In ons eigen dagelijks leven komen vergelijkbare vragen terug.

Veel mensen die veel kunnen, veel weten en hun verantwoordelijkheden dragen, gaan gaandeweg steeds slechter herkennen wat ze zelf voelen, nodig hebben of belangrijk vinden. Dit komt niet omdat het vermogen om te voelen of naar zichzelf te luisteren verdwenen is, maar omdat we vaak niet leren om aandacht aan te blijven geven aan dit vermogen. Het is ook niet meer zo vanzelfsprekend dat we in ons leven daar ruimte voor bieden.

Misschien vraagt een wereld die steeds sneller verandert niet alleen om mensen die veel kunnen, weten en hun verantwoordelijkheid dragen, maar juist ook om mensen die zichzelf (blijven) leren begrijpen. Hebben we niet veel meer mensen nodig die hun emoties kunnen herkennen zonder er direct door meegesleept te worden? Mensen die zich kunnen verbinden met anderen zonder zichzelf uit het oog te verliezen? Mensen die kennis kunnen verwerven, maar ook zelfstandig durven onderzoeken, twijfelen en oordelen?

Dit raakt drie essentiële dimensies van de menselijke ontwikkeling: onze emotionele-, sociale- en cognitieve ontwikkeling. We beschouwen deze dimensies vaak als vanzelfsprekende onderdelen van het opgroeien. Maar ontwikkelen ze zich werkelijk vanzelf? Hoeveel aandacht hebben ze nodig, niet alleen tijdens onze jeugd, maar gedurende ons hele leven? Wat gebeurt wanneer we als samenleving bepaalde menselijke dimensies steeds belangrijker gaan vinden dan andere? Of nog erger: we dimensies totaal negeren en geen aandacht meer geven?

Het zijn vragen die verder reiken dan ons eigen persoonlijke welzijn. Ze gaan over hoe we opvoeden, onderwijs vormgeven, met elkaar samenleven en uiteindelijk ook de samenleving die we met elkaar creëren. Zaken die uiteindelijk dan ook weer van invloed zijn op ons eigen persoonlijke welzijn. 

Sociale ontwikkeling: jezelf in relatie tot anderen

Wie we zijn, ontdekken we niet alleen door naar onszelf te kijken. We leren onszelf ook kennen in de ontmoetingen met anderen. Vanaf onze eerste levensjaren ontwikkelen we sociale vaardigheden door contact, nabijheid, samenwerking en soms ook door conflicten. We leren signalen herkennen, rekening houden met anderen, onze behoeften uiten en omgaan met verschillen. Gaandeweg ontdekken we dat onze eigen gevoelens, gedachten en wensen niet altijd overeenkomen met die van een ander. Juist in die ervaring van de verschillen ligt een belangrijke mogelijkheid tot ontwikkeling.

Sociale ontwikkeling gaat namelijk verder dan goed kunnen communiceren of prettig met anderen omgaan. Het vraagt ook om empathie, wederkerigheid, het herkennen van grenzen en het vermogen om verschillende perspectieven naast elkaar te laten bestaan. Om jezelf te kunnen uitdrukken, maar ook werkelijk te kunnen luisteren.

Al in de oudheid beschreef de Griekse filosoof Aristoteles de mens als een sociaal en politiek wezen. Ook binnen de filosofie van Confucius kregen menselijke relaties, wederzijds respect en verantwoordelijkheid een belangrijke plaats. Vanuit verschillende tradities werd daarmee erkend dat ons mens-zijn niet los kan worden gezien van de gemeenschap waarvan we deel uitmaken.

We ontwikkelen ons niet alleen door anderen, maar dragen met ons eigen gedrag ook bij aan de omgeving waarin anderen zich ontwikkelen. Daarom is sociale ontwikkeling iets groters dan ons persoonlijke welzijn. Hoe we omgaan met verschillen, onzekerheid en conflicten beïnvloedt de kwaliteit van onze relaties, maar ook hoe we als samenleving met elkaar omgaan.

Net als bij emotionele ontwikkeling stopt dit leerproces niet wanneer we volwassen worden. Nieuwe ontmoetingen en veranderende omstandigheden blijven een beroep doen op ons vermogen om ons tot anderen te verhouden. Daarbij spelen onze emoties en gedachten voortdurend mee. Wat we voelen, beïnvloedt hoe we reageren. Wat we denken over onszelf of wat we denken over een ander, beïnvloedt hoe we luisteren naar elkaar, hoe we alles interpreteren en hoe we hiernaar handelen.

Zo komen we vanzelf bij de derde en laatste pijler: onze cognitieve ontwikkeling. Het vermogen om informatie te begrijpen, verbanden te leggen, kritisch te onderzoeken en zelfstandig tot een oordeel te komen.

Bewustwording begint bij aandacht

Hoe vaak onderzoeken we eigenlijk waarom we denken wat we denken, voelen wat we voelen of reageren zoals we reageren? Veel van wat we dagelijks doen, staan we niet uitgebreid bij stil. We ontwikkelen gewoonten, vormen overtuigingen en leren manieren om met situaties om te gaan. Dat helpt ons om ons leven vorm te geven, maar betekent ook dat we niet altijd herkennen wat ons gedrag beïnvloedt.

Soms merken we pas dat iets niet meer bij ons past wanneer we steeds opnieuw tegen dezelfde situaties aanlopen, een reactie ons achteraf verbaast of we ontdekken dat onze keuzes niet helemaal overeenkomen met wat we belangrijk vinden. Bewustwording begint bij het opmerken van wat gebeurt, zonder dat we het onmiddellijk hoeven te verklaren, beoordelen of veranderen.

Wat voel ik in deze situatie? Welke gedachten komen er bij me op? Waarom raakt iets mij? Welke invloed heeft mijn reactie op de ander? Het zijn vragen die ruimte kunnen maken voor een andere manier van kijken. Het belang van aandacht en zelfonderzoek vinden we terug in verschillende filosofische en contemplatieve tradities. Ook mindfulness, met wortels in boeddhistische aandachtsoefeningen, richt zich op het bewust waarnemen van ervaringen in het huidige moment.

Maar bewustwording vraagt niet noodzakelijk om een specifieke methode. Ze kan ook ontstaan in een gesprek, tijdens een ervaring die ons raakt of op een moment waarop we onze eigen vanzelfsprekendheden beginnen te bevragen. Bewustwording betekent niet dat we voortdurend met onszelf bezig moeten zijn, maar dat we leren herkennen wat ons voelen, denken en handelen beïnvloedt.

Daarin komen onze drie dimensies samen. Wat we voelen, wat we over een situatie denken en hoe we ons tot anderen verhouden, beïnvloeden elkaar voortdurend. Door die samenhang beter te herkennen, kunnen we ontdekken welke reacties vertrouwd zijn geworden, welke overtuigingen we met ons meedragen en waar misschien ruimte ontstaat voor een andere keuze. Maar iets over onszelf ontdekken is nog niet hetzelfde als er ook anders naar kunnen handelen.