“Een evenwichtige ontwikkeling betekent niet dat alle vermogens even sterk moeten zijn, maar dat ze voldoende ruimte krijgen om elkaar te ondersteunen.”

Wat krijgt de ruimte om zich te ontwikkelen?

We ontwikkelen ons niet los van de wereld waarin we opgroeien en leven. Onze aanleg en persoonlijke ervaringen spelen een rol, maar ook de verwachtingen waarmee we te maken krijgen en de mogelijkheden die we krijgen om te ontdekken, te oefenen en fouten te maken.

In een samenleving waarin kennis, technologie en verwachtingen voortdurend veranderen, veranderen ook de vaardigheden waarop een beroep wordt gedaan. We leren steeds nieuwe manieren om informatie te verwerken, samen te werken en ons aan te passen. Maar betekent dat ook dat onze emotionele-, sociale- en cognitieve vermogens voldoende ruimte krijgen om zich in samenhang te ontwikkelen?

Al op jonge leeftijd merken we wat belangrijk wordt gevonden. Waarvoor krijgen we waardering? Welke eigenschappen worden aangemoedigd? Voor welke gevoelens, vragen of behoeften lijkt minder ruimte te bestaan? Thuis, op school en later in andere omgevingen leren we niet alleen nieuwe vaardigheden. We leren ook welke kanten van onszelf we mogen laten zien en welke we misschien beter op de achtergrond kunnen houden.

Het onderwijs heeft daarin een bijzondere plaats. We besteden veel aandacht aan leren lezen, schrijven, rekenen, onderzoeken en problemen oplossen. Terecht, want deze vaardigheden vergroten onze mogelijkheden om de wereld te begrijpen en eraan deel te nemen.

Ook onze sociale- en emotionele ontwikkeling krijgen aandacht, zowel thuis als binnen het onderwijs. Maar gevoelens leren begrijpen, grenzen herkennen en bewaken of betekenisvolle relaties aangaan, laat zich niet altijd even gemakkelijk begeleiden of beoordelen. Waardoor deze ontwikkeling vaak een kleinere rol, of geen rol krijgt wanneer de focus komt te liggen op cognitie. Plus kunnen we afvragen, hoeveel afname in persoonlijke interactie zal impact hebben op de sociaal- emotionele ontwikkeling? We kunnen daarmee opgroeien met veel kennis en praktische vaardigheden, terwijl we op andere gebieden nog weinig gelegenheid hebben gehad om onszelf en onze binnenwereld goed te leren kennen en om te leren hoe we met deze binnenwereld gedurende ons hele leven verbonden blijven. 

Wat we onvoldoende ruimte geven om te ontwikkelen, kunnen we later niet vanzelfsprekend van onszelf verwachten.

“Er bestaat een belangrijk verschil tussen technologie gebruiken om ons denken te ondersteunen en technologie het denkproces laten overnemen.”

Als technologie voor ons denkt; wat ontwikkelen we dan zelf?

Eeuwenlang hebben we hulpmiddelen ontwikkeld om ons werk te verlichten en onze mogelijkheden te vergroten. Van het schrift en de boekdrukkunst tot de rekenmachine en het internet. Iedere ontwikkeling veranderde iets aan de manier waarop we kennis verzamelen, leren en denken.

Met kunstmatige intelligentie is opnieuw een stap gezet. Een stap met veel gevolgen voor ons als mens. We kunnen technologie vragen om informatie te ordenen, verbanden te leggen, teksten te schrijven, oplossingen aan te dragen en complexe vraagstukken te analyseren. Taken waarvoor we eerder zelf moesten zoeken, onderzoeken, formuleren en redeneren, kunnen nu binnen enkele seconden worden uitgevoerd. Dat biedt enorme mogelijkheden. Kennis wordt toegankelijker, nieuwe inzichten kunnen sneller ontstaan en technologie kan ons ondersteunen bij taken die anders veel tijd of moeite kosten.

Maar wanneer we veel waarde hechten aan kennis en denkvermogen, ontstaat er een interessante tegenstelling. Wat gebeurt er met onze cognitieve ontwikkeling wanneer we steeds minder zelf hoeven na te denken over de weg naar een antwoord? 

Leren denken vraagt om meer dan het ontvangen van informatie via AI. Het vraagt om nieuwsgierigheid, het onderzoeken van verschillende mogelijkheden, het herkennen van fouten en het zelfstandig leggen van verbanden. Juist tijdens dat proces oefenen we vaardigheden die ons helpen om informatie te begrijpen en kritisch te beoordelen. Voor iemand die cognitieve vaardigheden nog aan het ontwikkelen is, kan het uitbesteden van diezelfde taken betekenen dat belangrijke oefenmomenten verloren gaan.

De invloed van technologie op onze ontwikkeling beperkt zich niet alleen tot onze cognitieve ontwikkeling. We gebruiken technologie steeds vaker om gesprekken voor te bereiden, gevoelens onder woorden te brengen, conflicten te bespreken of persoonlijke vragen te onderzoeken. Daarin kan AI ondersteuning bieden, bijvoorbeeld door nieuwe perspectieven aan te reiken of iemand te helpen gedachten te ordenen. Maar wat gebeurt er wanneer we niet alleen ons denkwerk, maar ook het onderzoeken van onze gevoelens en het aangaan van moeilijke gesprekken steeds vaker uit handen geven? Emotionele ontwikkeling vraagt om het leren herkennen en ervaren van onze eigen gevoelens.

Sociale ontwikkeling vraagt om werkelijk menselijk contact, wederkerigheid en het omgaan met reacties die we niet altijd kunnen voorspellen. Een digitaal hulpmiddel kan ons daarbij ondersteunen, maar vervangt niet vanzelfsprekend de ervaringen waarin we leren luisteren, rekening houden met anderen en omgaan met verschillen.

De vraag is daarom niet alleen wat technologie allemaal voor ons kan doen, maar ook welke menselijke vermogens we zelf willen blijven ontwikkelen.

Misschien ligt de belangrijkste uitdaging dan ook niet uitsluitend in de ontwikkeling van technologie, maar in ons vermogen om bewust te blijven kiezen welke plaats we haar geven binnen onze eigen ontwikkeling.

Ontwikkeling vraagt meer dan begrijpen

We kunnen weten dat we in contact met onze binnenwereld beter onze grenzen kunnen voelen, deze aangeven en ze toch blijven negeren. We kunnen begrijpen waarom een gesprek ons diep raakt, maar toch reageren zoals we dat altijd doen. Of we weten dat het belangrijk is om zelf na te denken, maar kiezen toch snel voor een kant-en-klaar antwoord.

Inzicht is een goed begin. Maar om te groeien, moeten we ook dingen ervaren, oefenen en nieuwe manieren uitproberen. Dat geldt voor het herkennen en omgaan met gevoelens, voor onze relaties met anderen en voor zelfstandig blijven nadenken.

Wat we willen ontwikkelen, moeten we ook blijven gebruiken. Dat betekent niet dat je alles alleen moet doen. Hulp, begeleiding en technologie kunnen juist helpen om nieuwe dingen mogelijk te maken. Soms zien of begrijpen we iets pas door contact met anderen. Ontwikkeling gaat ook niet altijd stap voor stap vooruit. Soms duurt het even voordat een inzicht echt onderdeel wordt van ons dagelijks leven. Soms vallen we terug in een oude reactie omdat nieuw gedrag tijd en oefening vraagt.

Menselijke ontwikkeling gaat misschien niet alleen over steeds meer kunnen, weten of bereiken. Het gaat ook over leren begrijpen wat we voelen, hoe we ons tot anderen verhouden en hoe we zelfstandig blijven denken. Vermogens die aandacht en oefening vragen, gedurende ons hele leven.

Daarvoor hebben we niet alleen onze eigen inzet nodig, maar ook een omgeving die ruimte biedt om te ontdekken, vragen te stellen, fouten te maken en nieuwe ervaringen op te doen.